Акыркы макалалар

Насыя жана анын алгылыктуу эрежелери

Азыркы учурда калктын финансылык сабаттуулугун жогорулатуу маселесине кєбїрєєк кєўїл бурулууда. Бул бардык курактагы адамдарга керек. Себеби, сабаттуулук кардарлардын эртеўки кирешеси менен чыгымдарынын эсебин жїргїзїїдє негизги багыт болуп, жергиликтїї карапайым калкты каражатты орундуу, туура пайдаланууга даярдап, акча ресурстарын башкара билїї, келечекти пландаштыруу, акчаларды жыйноо жєндємдїїлїгїнє ээ кылат.

Бул санда сиздер їчїн пайдалуу болот, деген максатта насыя тууралуу тїшїнїк жана аны алуунун шарттарын маалымдадык. Анткени, бул шарттарды билїї – максатыўызга жетїїдє сєзсїз ийгиликтерди берет, деген ойдобуз. Насыя алуунун кийинки кадамдары келерки сандарда берилип турмакчы.

Насыя деген эмне?

Насыя – бул акчаларды же мїлктї кайтарымдуулук, мєєнєттїїлїк, акы тєлєє, жана материалдык камсыз кылуу шарттарында пайдаланууга берїї боюнча рынок субъекттери ортосундагы келишим.

Насыя алууда эмнелерди билїї керек?

Эў алгач насыя алуудан мурун насыя берїї шарттарын сураштырып, аларды салыштыруу:

- їй-бїлє бюджети;

- насыяны мєєнєтїнєн мурда тєлєє;

- пайыздык чен;

- насыя келишими;

- айыптык санкциялар;

- комиссиялык тєлємдєр.

Насыянын максаты

Насыя алуу їчїн кайрылуудан мурун єзї їчїн насыя кандай максат їчїн керек экендигин так аныктап алуу керек, анткени, мындан насыянын шарттары кєз каранды болот. Башкача айтканда, насыяны анын максатына ылайык тандоо керек.

Максаттар боюнча насыялар керектєєчї жана бизнес-насыялар болуп бєлїнєт:

Керектєєчї насыялар – насыялык каражаттар керектєєчї товарларды сатып алууга, мисалы, їйгє тиричилик техникасын сатып алууга же кандайдыр бир кызматтарды тєлєє їчїн багытталат.

Бизнес насыялары – насыя жаўы бизнести тїзїїгє же колдонуудагы бизнести кеўейтїїгє багытталат.

Бизнес-насыялардын максаттарынын мисалдары:

» Айыл чарбасы: бул категориядагы насыялардын айыл чарбадагы кирешелердин келип тїшїшїнїн сезондуулугун эске алган жана насыянын негизги суммасын тєлєє мєєнєтїн узартууну билдирген тєлєє графиктери бар. Карыз алуучулар айыл чарба насыяларын талаачылыкка жана мал чарбасына колдоно алышат.

» Даярдоо жана кайра иштетїї: бул айыл чарба продукциясын кайра иштетїї їчїн колдонулуучу насыялар. Мисалы: тегирмендер, мємє-жемиш консервалоо ишканалары ж.б. їчїн.

» Кызматтар: бул негизинен кафе, чач тарачтар ж.б. їчїн насыялар. Тактап айтканда, єндїрїшкє кирбеген ишмердиктин бардык тїрлєрї. Кыргызстанда кызматтар чєйрєсї їчїн насыялар деп, тиричилик тейлєє жана коомдук тамактануу ишканалары їчїн насыялар тїшїндїрїлєт.

» Соода жана коммерциялык операциялар: бул категориядагы насыялар ар тїрдїї товарларды дїўїнєн жана чекене сатуу їчїн колдонулушу мїмкїн.

» Айрым ФКМ (финансы-кредиттик мекеме): єзїнчє категориялар катары транспортко, байланышка же курулушка алган насыялар сыяктуу насыянын максаттарынын мындай категориялары бар: Эгер насыя жеке колдонуу їчїн суралса, бул курулуш їчїн керектєєчї насыя болот, ал эми план боюнча насыя коммерциялык объектилерди (мисалы: батирлерди сатуу їчїн їй, єнєр жай имараттары ж.б.) куруу їчїн колдонулса, бул курулуш їчїн бизнес-насыялардын категориясы болот.

Насыянын шарттары

Насыянын максаттарын аныктагандан жана ФКМнин тийиштїї насыя продуктусун тандагандан кийин, насыя алууну каалаган ишкерлер насыя берїї шарттары менен таанышуусу керек:

Насыя келишими – бул тараптардын макулдашуусу, ал боюнча банктын же башка банктык эмес уюмдун атынан насыя берїїчї насыя алуучуга келишимде каралган єлчємдє жана шарттарда акча каражаттары тїрїндє насыя берїїгє милдеттенет, ал эми насыя алуучу алынган акчалай сумманы кайтарып берїїгє жана ага пайыздарды тєлєп берїїгє милдеттенет. Насыя келишимди ага кол койгонго чейин кєўїл коюп окуп чыгуу жана анын бардык пункттарына кєўїл буруу єтє маанилїї!

Насыя боюнча тєлємдєр графиги (насыя тєлєє графиги) – ал боюнча насыя алуучу насыя боюнча тєлємдєрдї (негизги карыздын бєлїгїн жана пайыздарды) тєлєєгє милдеттенген график. Адатта мындай тєлємдєр ай сайын тєлєнєт. Ошол эле учурда тєлємдєрдї мєєнєтїнєн мурда тєлєєгє болот. Эгерде сиз кезектеги тєлємдїн мєєнєтїн єткєрїп жиберсеўиз, мєєнєтїнєн єтїї пайда болот. Ал їчїн ФКМ сизге кошумча пайыздарды чегерїїгє же сизден айып пул (їстєк) тєлєтїп алууга укуктуу. Насыя боюнча тєлємдєр графиги насыя келишимдин бєлїгї же тиркемеси болуп саналат.

Насыя тєлєє графиги насыяны тєлєєнїн тємєнкї тїрлєрїн эсепке алуу менен иштелип чыгышы мїмкїн:

1. Пайыздарды жана негизги сумманы теў їлїштєр менен ай сайын тєлєє (аннуитет);

2. Негизги сумманы тєлєєнї мєєнєтїнєн узартуу (жеўилдетилген мезгил менен);

3. Пайыздарды жана негизги сумманы ар тїрдїї суммалар менен тєлєє;

4. Сезондук тєлємдєр.

Насыя мєєнєтї

Насыя мєєнєтї – бул ушул мезгилге насыя берилген мєєнєт. Насыянын толук мєєнєтї – насыянын бардык суммасын колдонуу башталгандан акыркы тєлєгєнгє чейинки мезгил. Жеўилдетилген мезгил – насыяны тєлєє мєєнєтїн узартуу мезгили.

Насыя мєєнєттєрї боюнча їч категорияга бєлїнєт: кыска мєєнєттїї, орто мєєнєттїї, узак мєєнєттїї.

Кыргызстандын насыя рыногунун контекстинде ар бир категорияда тємєнкї болжолдуу мєєнєттєрдї келтирїїгє болот:

• Кыска мєєнєттїї насыя – 1 кїндєн баштап, болжол менен 6 айга чейин;

• Орто мєєнєттїї насыя – болжол менен 6 айдан 1 жылга чейин;

• Узак мєєнєттїї насыя – болжол менен 1 жылдан баштап, андан кєп.

Урматтуу окурмандар, гезиттин эмки санында насыя алууда пайыздарды эсептєє ыкмасы менен анын жалпы шарттары боюнча бермекчибиз. Эгерде сиз їчїн бул пайдалуу десеўиз ар бир санын калтырбай окууга аракет кылыўыз.

Даярдаган Фарида Бектурганова

Маалыматтар финансылык сабаттуулук

боюнча колдонмодон алынды

Бир гана сайтта катталгандар пикирлерин жаза алат. Эгер катталган болсоңуз, анда аккаунтуңузга кириңиз.
катталгандар гана колдонуучулар "ЖМКларга даттанууларды териштирүү комиссиясына" арыздана алат. Эгер сиздин аккаунтуңуз бар болсо, анда кириңиз.

Азырынча бир да пикир жок...