Акыркы макалалар

Биздин башкы киреше єз чарбагыбыздан алынат

Биздин башкы киреше єз чарбагыбыздан алынат

Таластын районун эле Манас тїндїк чыгыш тарабынан орун алган Манас ун эли єтє мээнеткеч келишет. Союз убагында тык дыйкандар єздєрїнїн єндїргєн сарымсак менен пиязын Орусияга сатып бир кыйла пайда табышчу. Ошондон улам эл арасында Манастыктардын малын сойсоў сарымсак жыттанып турат дешип, жашылчага ба- сым жасагандарын белгилеп єтїшчї. Ар ким єз їлїш жерин бєлїп алып, кєпчїлїк эл кандай иштээрин билбей чайпалып турганда да Манастык туугандар абдырап ка- лышпады. Алар кайра жашылча єстїрїїнї єркїндєтїп, анын ыраатын кєрїїнї їлгї кылып алышты. Їлїш жер- лерине малы їчїн арпа, буудай, беде эгип, жыйнаса, їйгє жакын чарбагына болгар калемпири менен поми- дордун жакшы ылгамдарын єстїрїп, анын пайдасын кє- рїп жатышты. Манас районунун Чоў-Капка айылынын тургундары Орозбек менен Тїрїмбїбї Момуналиевдер- дин їй-бїлєсї да калемпир єстїрїїнїн устаттары болуп алышкан. Эмгекчил їй-бїлєнїн куту, талыкпас эмгекчил айымдын бири тїрїмбїбї айымды сєзгє тарткан элек.

- Жашылча єстїрїїнї ка-

чантан бери колго алгансыздар?

- Негизи, айыл жеринде жаша-

гандан кийин бар мээнетибиз жер

менен иштєє болуп турат. Уул –

кыздарды окутуп, алардын єз ал-

дынча болушуна ата-эне камкор

болот эмеспизби, каражат топтоодо

кєбїнчєсї їй айланасындагы чар-

багыбыздан тїшкєн киреше чоў

жардам болоор эле. Антпесе, жол-

дошумдун айлык акысы бар чыга-

шаны жаба алмак эмес.

Айыл элинин дээрлик баарысы

калемпир єстїрїшєт ошого ыктап

калганбыз. Анткени, эч жакка алып

барып тїйшїк тартпастан, їйдєн

эле сатып жиберебиз.

- Ошондо кантип алышат?

- Мисалы, биздин жашылчала-

рыбызды жеринен кєрїшкєн сатып

алуучулар, бизге атайын каптарын

таштап кетишет. Биз болжолдонгон

кїнгє карата єсїп жетилген калем-

пирлерди жыйнап, каптап коебуз

алар келип алып кетишет.

- Килосун канча сомдон

бересиздер?

- Былтыркы жылы 15-20 сом-

дон болуп жатты.

- Чарбагыўыз канча сотый?

- Айыл жериндеги чарбагы-

бызга улап їлїшкє тийген жер тил-

кебиз башталгандыктан 30 сотый

жерге помидор, калемпир єстїрє-

бїз. Єткєн жылы тїшїм жакшы

болду. Алгачкы жыйнаганыбыз

125 миў сомдун тегерегинде болсо,

экинчи жыйымда 75 миўге сатып

єткєрдїк.

- Їрєндї кайдан аласыздар?

-Кєп жылдан бери жашылча

єстїрїп алектенгендиктен, їрєнїн

єзїм жыйнап кургатып даярдап

алам. Ал їчїн эў жакшы єсїп же-

тилген калемпир, помидорлордун

жєєктєрїнє тийбейм. Аларды таза

бышкыча кїтєбїз. Анан жыйнап,

уругун алып, жууп тазалап курга-

тып коебуз.

- Кантип сактайсыздар?

- Їрєндї сактоого жакшы кє-

ўїл бурулушу керек. Желим баш-

тыктарга сак-

таганда аба

к и р б е г е н д и к т е н

анча –мынча ным

калып калса, кєгє-

рїп кетиши мїмкїн.

Мен, андыктан, атайын

кездемеден тигилген баш-

тыктарга сактаймын. Жаўы

жыйнаган кезде жууп тазалаганда

даны толук їрєндєрї суу тїбїндє

калып, жараксыздары суу бетине

калкып чыгат. Андан кийин жак-

шылап кургатып алабыз.

- Їрєндєрїўїз дайыма бир

жерден алына бергендиктен

сапаты начарлап кетпейби?

- Андай учурлар болушу толук

мїмкїн, анткени, мурдагы жылы

калемпирлерибиз майдаланып кет-

кен болчу. Былтыр Ак-Таш айылы-

нан, їрєн саткандардан алып кел-

ген элем. Ошондон алмаштырып

єстїрдїк. Тїшїмї жакшы болду.

- Чет єлкєлєрдєн келип жат-

кан тїшїмдїї їрєндєрдєн алган

жоксуздарбы?

- Бала кезибизден эле жер ме-

нен иштешип келебиз. Єзїбїз

єстїргєн жашылчалардын даам-

дуулугу, сапаты да бизди канаат-

тандырат. Ошон їчїнбї башка ыл-

гамдарды алмаштырууга анчалык

маани берип кєрбєптїрбїз. По-

мидордун кїлгїн жана чоў кызыл

ылгамдарын єстїрєбїз. Ар дайым

алуучу кардарларыбыз їйдєн алып

кетишет. Жол боюна чыгарып, ча-

калап сатабыз. Килограммдап деле

олтурбайбыз.

- Эми, калемпир єстїрїїнїн

тїйшїгї кандай?

- Жаз алды менен атайын пар-

никтерди даярдап алабыз, мисалы,

быйыл 70 сотыйга калемпир єс-

тїрєлї деп турабыз. Андыктан, 15

метрлик їч парник даярдаганбыз.

Кара кыйдан аралаштырып,(чири-

ген кыкты айтып жатат) їстїн

пленка менен жаап, жылуулайбыз,

алгач бир сыйра єсїп чыккан арам

отоо чєптєрїн тырмалап, терип

жоготуп алабыз. Анан їйдє атайын

идиштерге єндїрїлгєн їрєндї

сээп коебуз. Кїн сайын кєзємєлдєп

турабыз. Жашылчабыздан мурун

єсїп баштаган отоо чєптєрдї жу-

луп тазалап турабыз. Кїн сайын

маал-маалы менен суу беребиз.

Ошентип, кєчєттєр жетилген кез-

де талаага отургузууну баштайбыз.

Жерди айдап, тегиздеп чыгабыз.

Анан жєєктєрдї тартып, суу кое

беребиз, суу сиўип, бир аз тобор-

суганда кєчєттї тиге баштайбыз.

Кєчєттєр жанданып жерге ту-

руктуулугу кїчєгєнчє суудан єк-

сїтпєй кєзємєлдєйбїз. Гїлдєп

баштагыча 2-3 чабык жїргїзєбїз.

Топурагын жумшартып, отоо чєп-

тєрдєн арылтабыз. Болбосо арам

чєптєр тез жетилет да жашылчаны

жїдєтїп жиберет. Чабыкты гїлдє-

гєндєн кийин жїргїзїїгє болбойт,

болбосо гїлдєрї тїшїп калышы то-

лук мїмкїн.

- Кандай кошумча азыктар-

ды пайдаланасыздар?

- Биздин пайдаланганыбыз эле

селитра, ошондон бир жылда ошол

30 сотый жерге 1-2 кап беребиз.

Тооктун кыгын ачытып андан жер

семирткич катары пайдаланабыз,

айылда болгондон кийин, малдын

кыгы бар, ошолорду пайдаланабыз.

- Калемпирди отоодо, чабык

учурунда жумушчуларды иште-

тесиздерби же баарын єз кїчї-

ўїздєр менен бїткєрєсїздєрбї?

- Чабыкты жїргїзгєндє, башын-

да айткандай, єз убагында їлгїрїп

калбаса болбойт. Жумушчуларды

чакырабыз. Аларга кїнїнє 400-500

сомдон тєлєп беребиз. Жыйна-

ганда єзїбїз бала-чакабыз менен

жетишип калабыз. Ашыкча чыгым

болбойт. Жашылчаны Орусияга,

Казакстанга тынбай алып кетишет.

Биздин район Казакстанга чектеш

болгондуктан, бул жерге алар бай-

ма-бай келип турушат. Алыска алып

барып єзїбїз сатып, убарагерчилик

тартпайбыз.

- Калемпир, помидордон

башка жашылчаларды да єстї-

рєсїздєрбї?

- Биздин аймактын ыўгай-

луулугу ушунчалык кандай жашыл-

ча болсо да жакшы єсїп жетилет.

Бадыраў, сабиз, пияз, сарымсак,

ашкабак, баарын эле єстїрєбїз.

Аларды єзїбїз пайдаланганга чак-

тап єстїргєндїктєн сыртка чыгар-

байбыз. Илгери Манас районунда

сарымсакты кєп єстїрїшчї, кїн

караманы єстїрїшчї. Эми, шарты-

на жараша айылдарда дыйкандар

єздєрї кєнїп калган ишин иштей

беришет да. Биз жашылчанын ушул

тїрлєрїн кєп єстїрїп калдык.

Єткєн жылдан бери элибиз

жашылчаларды кєп єстїрсє арбын

киреше топтоп калышы туура-

сында байма-бай сєз болуп келет.

Жашылчанын пайдасы туурасында

бїгїнкї маектешибиз да жакшы

ой бєлїштї. Жашылчалардын да

ар кандай илдеттерге чалдыгып,

тїшїм бербей калган учурлары

кездешет. Ушул ойду улап, жа-

шылчалардын илдеттери менен

кїрєшїїнїн ыўгайлуу жолдорун

сунуштап койгубуз келди. К.И.

Скрябин атындагы Кыргыз улуттук

агрардык университетинин єсїм-

дїк єстїрїїчїлїк жана єсїмдїктї

коргоо кафедрасында, агрономиялык

факультеттин окуу методикалык

кеўеши карап жактырган.

«Жашылча єстїрїїнїн

ыкмалары» аттуу китепчеден

алынган маалымат сиздерди кай-

дыгер калтырбайт, деген ишеничте-

биз. Мында кадимки айланаўызда

кїнїгє кєрїп жїргєн єсїмдїктєрдї

же заттарды пайдалануу менен

сиздер илдеттерге каршы кїрєшє

аласыздар. Китепченин авторлору

К.Э.Эргешова, С.К.Тажаматова.

Нуржамал КурмаНКулова

Бир гана сайтта катталгандар пикирлерин жаза алат. Эгер катталган болсоңуз, анда аккаунтуңузга кириңиз.
катталгандар гана колдонуучулар "ЖМКларга даттанууларды териштирүү комиссиясына" арыздана алат. Эгер сиздин аккаунтуңуз бар болсо, анда кириңиз.

Азырынча бир да пикир жок...