Акыркы макалалар

Мємєлїї дарактарды отургузуу - кирешелїї

Акыркы жылдары мємє-дарактарга болгон элдин мамилеси абдан єзгєрдї. Єзгєчє, багбандар, анын кирешеси мол болуп, чыгашасы (жокко эсе) бир болоорун жакшы билет. Андыктан, кєчєттєрдї отургузууда анын мезгилин аныктап, ылгамдарын туура тандап, туура отургузуу жолдорун билип алуу - мол тїшїмдїн башаты экенин эсибизден чыгарбасак.

Жалпысынан мємє-жемиштер адам їчїн абдан маанилїї заттарды кармагандыгы менен баалуу. Себеби, аларда витаминдїї суу ширеси мємє салмагынын 42-90%ын тїзїп турат. Мындай сууда 0,2-2%га чейин органикалык кислоталар ээрийт жана андагы татаал эфирлер кыйла деўгээлде мємє-жемиштин даамын аныктайт. Бул болсо, алардын ылгамдары менен єздєштїрїї технологиясына ылайык аныкталат. Ошондуктан, аларды єздєштїрїїдє ал єсїмдїктєрдїн системалуу абалын билїї, морфологиясын, чыккан теги менен таралышын аныктоо, ошондой эле кєбєйтїї ыкмалары жєнїндє тїшїнїк алуу абдан маанилїї.

Мємє дарактарын отургузуунун шарттуу мезгили

Кыргызстандын климаттык шартында кєчєттєрдї отургузуу мезгили Ош, Баткен облустарында 1-марттан 10-апрелге чейинки, Талас, Нарын, Ысык-Кєл облустарында 25-марттан 20-апрелге чейинки, Чїй облусунда 15-марттан 15-апрелге чейинки убакытты камтыйт. Кєчєт отургузуу мезгилинде мємєлїї дарактардын суукка чыдамдуусун жана тез їшїккє кабыла турган тїрлєрїн аныктап туруу керек. Эгерде, белгиленген кїндєрдє кїн суук болуп, їшїк жїрїї коркунучу болсо, абанын (00С) температурасынан чыгышына чейинки убакытты кїтїп, кєчєт отургузуу мезгилин жылдыруу зарыл.

Кєчєттєрдї туура тандоонун жолдору

Сатып алуучулар бак-дарактардын кєчєттєрїнїн кєбїн базарлардан алышат. Бул учурда алардын жапайы болуп калышынан сак болгонуўуз дурус. Тандоодо бутактарына жакшылап кєўїл буруу керек. Антпесе, жапайы кєчєттєрдї кыйгачынан кесип, кыйыштырылгандай тїргє келтирип сатып жиберїїчїлєргє кабылып каласыз. Андыктан, кєчєттїн єзєгїнїн жылмакай, жоон болгонун, жалбырагы жайылып, чоўураак болгонун караўыз. Кыйыштырган жери киндикке окшоп кєрїнїп турат. Ал эми жапайы кєчєттєрдє бутагы тикендїї келип, жалбырагы єтє майда болот.

Негизинен, 2 жылдык кєчєттї тандоо оў. Себеби, анын тамыры кїчтїї келип, жаўы орунга тез ыўгайлашат жана їшїккє туруктуу келет. Эў ириде тамырларына кєўїл бєлїўїз. Тамырларында тактар, шишиктер, кошумча чиркеш єсїїлєр байкалса, бул анык дарак оорууларынын белгиси. Ошондой эле, толук тамырдын узуну 35 сантиметрден кем болбошу зарыл. Себеби, бою бийик єсїїчї мємє дарактарынын тамыры жоон келип, ал калыў єзєк тамыр болооорун, ал эми бою жапыз ылгамдардын тамыры туурасына жайылып, чачы тамыр болоорун сєзсїз билїїбїз абзел. Анан тамырдын кургап калбашы єтє маанилїї.

Мємє-жемиш кєчєттєрїн ылгамдарына

жараша

жайгаштыруу

Дарактарды отургузууда мємєсї кєп колдонулуучу алма, єрїк, кара єрїк, алмурут, жаўгак, шабдалы, алча, жїзїм сыяктуу мємє-жемиш дарактарын тандоо керек. Булар - биздин жаратылыш шартына ылайыкташкан, бардык ылгамдары їчїн кїндїн жылуу, узаруу жана кыскаруу фазалары туура келген мємє дарактары. Эў кєп єстїрїлгєн алма менен алмурутту тандоодо жайкы, кїзгї жана кышкы сортуна кєўїл буруўуз. Бул тандоо, жыл бою витамин менен камсыз болуп турууну кєздєп, туура сакталуу мезгилине тєп келїїгє тийиш. Мисалы, жайкы алма май-июнь айларында бышып калат да, кїзгє чейин жесе болот. Ал эми кїзгї алмалар жыл аягына чейин жегенге жетсе, кеч кїздє терилген кышкы алмалар кийинки жайга чейин сакталат.

Эрте бышкан сортторду їйгє жакын, андан кийин быша тургандарды короонун тєр жагына отургузуу туура. Майда алча менен шабдалыны коўшунун жер тилкеси менен чектешкен бєлїккє тигип койсо болот. Бирок, булардын сортуна жараша аралыктарын, жайгашуунун чыгыш-батыш тараптарын эске алуу зарыл. Ал эми жїзїмдї эшиктин алдына тирєєчтєрдї чатырча (беседка) тїрїндє жасап, ошол жерге єстїрсє єсїїсїнє да ыўгайлуу.

Жаўгак дарагын негизинен короонун тїндїк тарабынын бир бурчуна отургузуу сунушталат. Себеби, ал бийик єскєндїктєн, жанындагы дарактарга кєлєкєсї тїшїп, мол тїшїм беришине тоскоолдук жаратат. Жыл єткєн сайын жайылып, ээлеген аянты узун-туурасы, бийиктигине чейин чоўоюп кетет.

Мємє-жемиш кєчєттєрїн туура отургузуунун жолдору

Кєчєттєр їчїн таштак эмес, борпоў жер шарттуу. Таштак жер алардын єсїїсїн басаўдатып, алына турган мємєнї сапаттуу бербей калат. Анан айдоо технологиясына ылайык туурасынан алганда кеминде 2 метрден кем эмес кїнєс кылуучу тоскоолдуктар болбошу зарыл. Алма, алмурут, кокон гилас, абрикос, кара єрїк їчїн казыла турган чуўкурдун диаметри 70 см, тереўдиги 60 см болууга тийиш. Алча, шабдалы, жїзїм їчїн чуўкурдун диаметри 50 см, тереўдиги дагы 50 см болот. Жаўгак дарагы їчїн диаметри 80 см болсо, тереўдиги да 80 см тїзєт.

Мємє-жемиш дарактарын

отургузуу їчїн тємєнкїлєрдї эске алуу зарыл:

Мємє-жемиш дарагынын бийиктиги боюнча 3 топко бєлїнєт, бийиктигине жараша анын аянтын эсептеп, канча дарак отургузуу керек экенин тактап алууга болот. Дарак жакшы єсїп, мол тїшїм бериши їчїн ага жетиштїї аянт бєлїї зарыл.

1. Бийик єсїїчї – 10-12 метрге чейинки 1 дарак 30 чарчы метр аянтты ээлегендей болушу шарт. Жєнєкєй тил менен айтканда, бактардын бир тилкедеги аралыгы 6 метр, ал эми эки тилкенин аралыгы 5 метр болушу зарыл.

2. Орто бийиктиктеги – 4-4,5 метрге чейинки ар бир дарак 20 чарчы метр аянтты ээлеши шарт.

3. Жапыз бойлуу (карлик) – 2,5 метрге чейинки ар бир дарак 3,75 чарчы метр аянтты ээлеши керек.

Мємє-жемиш дарактарын пландаштырган багбандар алардын ылгамдарын тїрлєп отургузганы жакшы. Мындайда, жемиш дарактарынын орто бойлууларын тандоо зарыл. Себеби алар аянтты азыраак талап кылып, тїшїмдї 3-4 жылдан кийин эле бере баштайт. Бирок, бул топтогу дарактардын ылгамдарын абайлап, жакшылап кєўїл буруп бакпаса, тїшїмдїїлїк тез эле азайып кетет. Жапыз бойлууларын бутап, тез-тез сугарып, жер семирткичтер менен азыктандырып туруу негизги милдеттерден. Антпесе, ооруларга чалдыгып, ар бир туура эмес кам кєрїї мамилесине тамырлары сезимтал келип, тїшїмдїїлїгї тємєндєйт да, эрте куурап калат.

Ал эми бийик єсїїчїлєр 5 жылдан кийин гана мємє байлайт. Бийик єсїїчї дарактын бир артыкчылыгы, кєп эмгекти талап кылбайт. Ооруларга жакшы туруштук берип, чыдамкай келет. Жакшы каралган мємє дарактар кєп жылга чейин тїшїм берип, алардын кєчєттєрїн жаўыртып, улам жаўы катарга жашартып турса, ылгамдык сапаты да сактала берет. Анча-мынча кароосуз калган учурларда кургак, ысык, суук абалдарына тамырлары туруктуу келип, калыптанып єсїїгє да абдан жєндємдїї.

Кєчєттєрдї сугаруу ыкмалары

Мємє-жемиш дарактарын сугарууда кєпчїлїк багбандар суунун тїз эле бакка урунушуна ылайыктап сугарышат. Бул - алардын эў чоў катачылыгы. Сууну дарактын тамыры ичкендиктен, суу бактын тїбїнє сиўгендей кылып єзєгїнєн алысыраактан сугарат. Айрыкча, дарактын тїбїнє чуўкурча казып ылайыктоодо, болгон агым дарактын тїбїнє кеткидей кылып, куймасын тик алып коюшат. Тескерисинче, суу негизги єзєккє урунбашы їчїн дарактын тїбїн бир аз кємїп бийиктеп коюш керек. Сугаруунун бардык учурунда дарактын жерден єйдє кєрїнїп турган єзєгї кургак бойдон калууга тийиш. Себеби, суу тїз тийгендиктен, єзєк бутагы жарылып кетип, ар кандай зыянкеч курт-кумурскалар личинкаларын таштап, даракты єзєгїнєн жеп, ар кандай жугуштуу дарттардын жаралуусуна шарт тїзєт.

Жазда же кїздє бактын тїбїнє атайын матадан тєшєп, ошондой жарылган жерлерди кырып, тазалап коюш керек. Жазында акиташка кєк таштан азыраак кошуп, бактын тїптєрїн сєзсїз актап туруу бардык зыянкечтерден коргойт.

Маалыматтар айыл чарба

илимдеринин кандидаты Кызайым Эргешованын окутуу иштеринен алынды

Фарида Бектурганова

Бир гана сайтта катталгандар пикирлерин жаза алат. Эгер катталган болсоңуз, анда аккаунтуңузга кириңиз.
катталгандар гана колдонуучулар "ЖМКларга даттанууларды териштирүү комиссиясына" арыздана алат. Эгер сиздин аккаунтуңуз бар болсо, анда кириңиз.

Азырынча бир да пикир жок...