Акыркы макалалар

Бир гектар жерге 3 миў кєчєт кенен батат...

Бир гектар жерге 3 миў кєчєт кенен батат...

Гезитибиздин єткєн жылдагы сандарында карлик (кодо алма) алма кєчєтїн Голландиядан алып келип, єстїрїп жаткан Шарше Жапаровдун жеке ишкердиги тууралуу жазган элек. Ошондон бери редакциябызга кайрылып, жаўы ылгамдагы алмалардын азыркы абалына кызыккан, алардын иш-тажрыйбасынан кабар алгысы келген кардарлар кєбєйдї. Эмесе, окурмандардын суроо-талабына маалымат кылып, ата-бала Шаршеновдордун ийгилигинен дагы бир ирет бєлїшє кетели.

- Шарше Жапарович, “голландиянын карлик (кодо) алмаларына болгон кызыгуунун сыры эмнеде?”,- деген окурмандардын суроосуна жооп берип койсоўуз...

- Мени эми, карлик алмаларынын бакыйган кєрктїї кєлємїнєн тарта киреше сандарына чейин кызыктырат. Мына 10 сотых эле жерден 4-8 тонна алма алса болот. Илгери Союз кезде апийимден дагы мындай пайда тапкан эмес экен. Бул болсо туура жерди колдонгондон болот экен да. Мындайды жер-жїзї боюнча “нанотехнология” деп коёт. Анан ошого жараша туура тандоо жїргїзїї керек. Тандоонун єзї – атаандаштык жєндємдїїлїгї (конкурентоспособность), башкача айтканда, “атаандаштыкка эмнеси менен чыдайт?”,-дегенде, бул алма кєлємї, шириндиги, сакталышы жагынан толук талапка жооп берип жатпайбы. Биз азыр элдерге, багбандарга ушундай сапаттагы алмаларды тандап, єстїрїїгє жардам берип жатабыз. Анан калган кызыккан суроолоруўузга уулумдан да жооп алсаўыз болот, анткени, ал азыр Голландияда ушул темада кандидаттыгын жактаган турат.

Максат, ата жолун аркалап, чоў ишке аттанып алган экенсиў, ошол келген карлик алмалардын бизде єстїргєндєн кийинки даамында айырмачылык болдубу?

- Ооба, айырмачылык сєзсїз болот окшойт, алардын алмалары кєлємдїї, ширин суусу кєп болгон менен кїчї жок болот экен. Биздин кїчїнє кирип калган алманы жесе, ширеси коюу балдай болуп, єтє даамдуу. Бизде бир гана Совет єкмєтїнєн бери єстїрїї технологиясы жаўыртылган эмес. Эми биз ошол єстїрїї технологиясын голландиялыктардан їйрєнїп єстїрїп баштаганда, Швейцариядан, Франциядан келип калган адистер “ушул алманын кєчєтїн бизге алып кетип єстїрсєк болобу, єсєт бекен”,-деген ойлорун айтып жатышпайбы. Алар бул карлик алмаларынын тїбї Тянь-Шандан, Орто Азиядан келген дешет. Бул ГМО эмес, бир гана модернизация болуп, табигый кыйыштырылып отуруп, ушундай даражага жеткен экен. Бирок, биздин алмалар кайра башка жерлерге барганда кандай даамга єтєєрїн билбейм. Єзїбїздїн жаратылыш шартында биздеги алмалардын єзєгї кїчтїї келип, абдан даамдуу.

Карлик алмаларынын багуусу жеўил болсо керек?

- Карлик алмаларынын жакшы жери багуусу жеўил эмес, иштегенге оўой. Багуусу жагынан адам баласы сыяктуу эле эмнени сураса ошону убагында берип, сууну їзбєй сугарып, дарылап, бардык эле башка єсїмдїктєрдї карагандай эле карайсын. Оўой дегеним, бутаганда, дарылаганда, чогултканда ыўгайлуулугун айткым келет. Бул алманы 2 метрден ашырбай бутап туруу керек, антпесе, жапайы болуп 3 метр болуп деле єсїп кетет. Эгер єндїрїш кылып гектарлап отургуза турган болсо, 1 гектар жерге 3миў кєчєт кенен батат. Арасынан трактор єткїдєй кылып отургузуу керек. Ченемдїї десе, 10 сотых жерге 450 баш отургузса болот. Кєчєт абдан тїшїмдїї, стандарт боюнча 80% жогорку сортту берет. Базарда єзїнїн суроо-талабы, орду чоў дегендей, мємєсїнїн кєлємї дагы чоў болот.

Бул алмадан алынган сортторду жайылтуу боюнча кандай иштер жїрїп жатат?

- Бїгїнкї кїндє жер жерлерде семинарларды єткєзїп, кызыккан кардарларды бекер їйрєтїп, кєчєттєрдї сатып алып жатканда эмнени билїїсї керек экендигин жеткирип, колдон келген жардамыбызды берип жатабыз. Бул жагынан Ысык-Кєл менен Талас жергесинин багбандары кызыгуу менен кызуу ишке киришкен чагы. Андан тышкары Ысык-Атада жайгашкан питомникте кєчєттєрдї кыйыштырып, кызыккандарга сатабыз. Мына ушул айтып жаткан карлик кєчєтїнїн оригналынын орточо баасы 200 сом. Биздин шартка ылайыктуу 4 сорту бар.

Кєчєттєрдї отургузууну кайсы мезгилге чейин жїргїзїї керек?

- Кєчєттї эрте жазда жалбырагы байлаганга чейин отургузат. А бирок, отургузуу їчїн эў жакшы убакыт тоў тїшкєнгє чейинки кеч кїз мезгили эсептелет. Бул - октябрь айынын аягынан тартып, ноябрь айынын башына чейинки убакыт. Андан кийин 1-2 жыл єстїрїп, бой берсек, ошондо тїшїмї мыкты болот.

Кыйыштыруу дагы ушул мезгилде болобу?

- Жок, негизи бутактар эки мезгилде кыйыштырылат. Биз єзїбїз Голландиянын стандарты менен кышында кыйыштырабыз. Анткени, ага ылайыктуу шартыбыз бар. Себеби, ал жактан адистер келип, їйрєтїп турушат. Мында эў негизги маани-тамырына берилиш керек. Биздин карликтин тамыры дїйнє жїзїндєгї стандарт боюнча “М9 карлик” деп аталат. Дал ушундай аталышта 2014-жылы реестрга киргиздик. Биздикилер мындай сырларын билбей карлик же полукарлик деп алданып, жапайы тїрїн сатып алып жатышпайбы. Ошондуктан, элдер кєчєттї питомниктен алышсын, анан тамырдын маанисин билсин, мисалы, карликпи М9, полу карликпи ММ106 деген. Бул евростандартты тастыктап турат, башкача айтканда анык сорт.

Демек, мындай стандарттагы кєчєттїн тїшїмї дагы арбын болсо керек..?

- “Жерди сен алдабасаў, жер сени эч убакта алдабайт” деген кеп бар эмеспи. Себеби, кандай кєчєт болбосун ошол жериў борпоў, кара, жумшак, семиз жер кылып даярдабасаў, тїшїмї деле алынча болуп калат. Єзгєчє карлик алмалар жерге абдан сезимтал келип, суусун, жерин, жер семирткичин кошуп, баарын сурайт. Жерге кандай мамиле кылсаў, кайра эле кайтарып аласыў. Ошол жерди даярдоодо кыкты кїйгїзїп же ачытып туруп, чириген кыкты кошуш керек. Курамына дагы жыгач таарындысын кошсо, абдан жакшы болот. Жери чополуу болсо, жыгач таарындысы менен кумду кошо аралаштырып туруп бериш керек. Жаз сайын аммофосду 50 граммдан салып туруп, їстїнє тооктун богун чиритип туруп тыштап койсо, жугуштуу ооруларга, єзгєчє азыр кїч алып жаткан бактериялык кїйїк (ожог) дартына туруштук бере алат. Эгерде, жанында бул дарт менен ооруп жаткан бакты кєрсєў, дароо тамыры менен жулуп барып, бир да талын таштабай єрттєп салуу керек. Ордун тазалап, дарылап, жада калса кийген бут кийимден бери тазалап туруу – шарт.

Бул дарактардын “кїйїк” оорусу кандай жол менен кайсы убакытта жугат болду экен?

- Мємє-дарактардын бактериялык кїйїк оорусу, биринчиден гїлдєп жатканда, чаўдашуу убагында жугат. Экинчи жугуусу курт-кумурскалардын, єсїмдїк митесине окшогон паразиттердин бир бактан экинчи бакка ширесин соруп, учуп-конуп жїрїшїнєн болот. Їчїнчїсї, дарактардын иммунитети начар болгондо жугуп, ал мємє-даракты тїп орду менен жок кылат.

Маегиўиздерге чоў ыракмат, сиздердин берген маалыматтар сєзсїз суроо салган окурмандардын кєўїлїн канааттандырып, пайдалуу маалымат болот деп ишенем.

Урматтуу окурмандар, эгерде карлик алмасын єстїрїї боюнча кошумча суроолоруўуз болуп, толук кеўеш алгыўыз келсе, кєчєт алып иш баштайм, деген багбандар болсо, тємєнкї дарекке кайрылып жооп алсаўыздар болот.

Бишкек ш., Тынчтык пр. 92;

+996 (700) 84 77 17;

+996 (709) 60 80 70;

jsultan@mail.ru

Маектешкен

Нуржамал Курманкулова

Бир гана сайтта катталгандар пикирлерин жаза алат. Эгер катталган болсоңуз, анда аккаунтуңузга кириңиз.
катталгандар гана колдонуучулар "ЖМКларга даттанууларды териштирүү комиссиясына" арыздана алат. Эгер сиздин аккаунтуңуз бар болсо, анда кириңиз.

Азырынча бир да пикир жок...