Акыркы макалалар

ЇРЄНЧЇЛЇК ЧАРБАЛАРДЫН ЖЕЎИШИ - мол тїшїмдїн негизи

Жылдан жылга аба ырайынын єзгєрїшї ааламдагы адам баласын ойго салып, толгондуруп келет. Бир жылы чексиз кургакчылык болсо, бир туруп, токтобогон шамалы ызылдайт. Бирде кыян жїрїп, сел каптаса, бирде калыў кар тїшїп, элди мїшкїлгє салат. Табигаттын кескин кубулуштарынан улам ар жылы ар кандай тїйшїк жаралып, адам баласы ага каршы турууга, кыйынчылыкты жеўїїгє чамынат. Климаттын єзгєрїшїнє туруктуу кам кєрїп, алдын алуу чаралары байма-бай иштелип чыгууда. Ошондон улам, жер менен иштеп, дыйканчылык кылган жандар кургакчылыкка чыдамдуу, сапаттуу їрєндєрдї єстїрїп кампасын толтурууга, азык –тїлїк проблемасын чечїїгє далалат жасап келет. Мындай орчундуу кєйгєйлєрдї жеўїїдє биздин єлкєнїн дыйкандары да четте кала албайт. Элдин башкы байлыгы болгон азык –тїлїк менен камсыздоодо дыйкандардын сапаттуу їрєн менен камсыз болушу биринчи орунда турат. Ошондон улам Айыл чарба жана мелиорация министрлигинин їрєнчїлїк боюнча бєлїмїнїн башчысы Абдыразаков Адылжан мырзага суроо узаткан элек.

Быйылкы жылга дан эгиндеринин їрєнї менен дыйкандарды камсыздоо кандай абалда?

- Жалпы кылкандуу дан эгиндеринин їрєнї менен камсыз болушу 1-февралга чейин статистикалык маалымат боюнча їрєн чарбаларында даярдалган буудайдын їрєнї 86 пайызга, арпанын їрєнї 74 пайызга даяр болуп турат. Бир айдан кийин себїї иштери башталганча дагы кєп їрєндєр даярдалат. Мындан тышкары быйыл мамлекеттик їрєн фонду аркылуу, ГФДдин кємєгї менен їрєн чарбаларына їрєндїн сортун алмаштыруу, їрєндїн сапатын жакшыртуу боюнча мамлекеттик колдоо катары, дыйкан чарбаларына товардык тїрдє пайызсыз насыя берилет. Мында дыйкандар, їрєн чарбалары ай сайын топтолуп, комиссия аркылуу кабыл алынган таза їрєндєр менен камсыз болушат. Мамлекеттик їрєн фондуна топтолгон їрєндї атайын тїзїлгєн комиссия текшерип, сапатын аныктап, андан кийин чарбаларга таза їрєндєрдї алууга мїмкїнчїлїк тїзїлєт. Пайызсыз товардык насыя катары берилип, дыйкандар бир жыл аралыгында кайтарып беришет. Мындай айтсак, быйыл арпанын їрєнїнєн бир аз тартыштык бар. Анткени, єткєн жылы кургакчылыктын кесепетинен суу жетишпей, арпаны себїї 3 миў гектарга азайып кеткен. Тїшїм дагы 2013-жылга салыштырмалуу аз болуп, алтымыш пайызга арпа аз жыйналды. Тазаланган їрєнгє жетпеген єрєєндєрдє дыйкандардын єздєрїнїн жыйнаган їрєндєрїнєн себишет. Региондордо їрєн чарбаларынын, дыйкандары эркин сатыкка койгон їрєндєрї бар. Бїгїнкї кїнгє берилген маалымат боюнча їрєнчїлїк чарбаларда 1372 тонна арпанын їрєнї, 800 тонна буудайдын їрєнї бар. Андан тышкары сулу, кант кызылчанын, софлор, гречка, жїгєрї, пахтанын їрєндєрї бар. Мындай маалыматтарды биздин Айыл чарба жана мелиорация министрлигинин атайын сайтына жума сайын жаўыртып турабыз. Ушул сайтыбыз аркылуу дыйкандарга кайсы їрєндї, кайсы чарбадан алса болору туурасында так маалымат берип турабыз. Булар - региондордогу дыйкандардын єздєрї єстїргєн эгиндерден тазаланып, топтолгон їрєндєр. Сайттагы берилген маалыматтарга чыгарылган їрєндєр эркин сатууга коюлган. Алардын баасы да кєрсєтїлєт, маалыматтар дыйкандарга їрєндї тандап алууда чоў жардам болуп калат.

- Тактап койсок, бул баягы ЮСАИД уюмунун долбоору менен иштеп жаткан ири їрєнчїлїк фермердик чарбалардан даярдалган їрєндєрбї же майда дыйкан чарбалардан алынган їрєндєрбї?

- Бул аймактардагы чакан їрєн чарбаларындагы эркин сатууга коюлган їрєндєр болуп турат. Сиз сураган їрєн чарбаларынын даярдаган їрєндєрї башка жол менен берилет.

Мындан эки жыл мурда ЮСАИДдин колдоосунда тендер менен тандалган эў чоў 14 їрєн чарбасына ири жардам берилген. Ал чарбаларга жеўилдетилген насыя катары 4млн. 200 миў долларга айыл чарба техникаларын, жабдууларын алып беришкен. Мына быйылкы 2015-жылдан баштап, алар алган насыяларын тєлєп башташат. Алардан алынып, мамлекеттик їрєн фондуна топтолгон їрєндєр дагы, дыйкандарга пайызсыз насыяга таркатылат. Кийин дыйкандар жеўилдетилген бул насыяны їрєн менен кайтарышат.

- Кєп жылдардан бери иштебей калган каналдарды жаўыртып, оўдоп, тїздєп дегендей суу жїрчї каналдар ишке киргизилери белгиленип жатат. Демек, быйыл 5 миў гектарга жакын жерлерди єздєштїрїїгє мїмкїнчїлїк тїзїлєт деген маалымат айтылып жатат. Ошол жерлерди єздєштїрїїдє їрєндїн жетиштїїлїгї кандай болот?

- Їрєнчїлїк чарбаларды колдоо максатында эў биринчи ошол їрєнчїлїк чарбаларды суу менен камсыздоо жагы каралат. Айыл чарба жана мелиорация министрлигинин кєрсєтмєсї аркылуу биринчи иретте їрєнчїлїк чарбаларга суу жеткирїї белгиленет. Быйыл, єткєн жылдагы суу тартыштыгын эске алуу менен суунун тартыштыгын кыскартууга кам кєрїлїп жатат. Сууга каныккан дандан сапаттуу їрєн алынары ар дайым эсте болот, дыйкандар їрєндєн кыйналышпайт, деген ойдобуз. Министрликтин кийлигишїїсї менен тамчылатып суугарууга да чоў кєўїл бурулуп жатат. Дыйкандарыбызга тїшїндїрїї иштери жїргїзїлїп, тамчылатып суугаруунун артыкчылыктары туурасында тамчылатып суугарууну колго алган дыйкандардын эгин талааларында атайын тажрыйба алмашуу иш чаралары єткєрїлїп келди. Суунун тартыштыгын четке кагууда бул чоў єбєлгє болоруна кєз жетип калды.

- Дыйкандардын эркин сатыкка койгон їрєндєрїн алууда кєпчїлїк дыйкандар кыйналып калбайбы, баалардын коюлушу туурасында да маалымат бере кетсеўиз?

- Дыйкандардын пайдаланган їрєндєрдїн баасы ар кандай, сатуу наркы, єзїнє турган баасы - ал єндїрїлгєндєгї баасы. Єзїнє турган наркы 15-16-17 сомго чыгып жатат. Алар їрєнчїлїк чарбалардагы супер элита, элита ылгамындагы їрєндєр болуп жатат. Ал эми дыйкан чарбалардагы єндїрїлгєн їрєндєргє єндїргєндєгї чыгымы, башка жумуштарга жумшалган чыгымдары кошулуп 20-25 пайызга кымбаттап калат. Негизи їрєнчїлїк чарбадагылардын макулдашуусу менен чечкен баалар коюлуп жатат. Мисалы, Аламїдїн районунун «Ветка» їрєн чарбасында арпанын, буудайдын їрєнї экинчи муундагы таза їрєндєр болгондуктан, 28 сомдон баа коюлган. Кеминде «Кызыл Октябрь» деген чарба бар, алар буудайдын їрєнїн 20 сомго баалашса, арпанын баасы да 20 сомдон бааланган. Эми ар бир дыйкан чарбаларда ар кандай болуп, эркин сатыкка коюлуп жатат. Орточо эсеп менен арпа, буудайдын їрєндєрїнїн экинчи муундагы репродукцияларынын бир килосу 20-25 сомдон кетип жатса, ири їрєн чарбалардагы элита, супер элита ылгамындагы їрєндєрдїн килограммы 30-35 сомдон болуп жатат. Мал чарбачылыгы єнїгїп жаткандыктан азыр айылдарда тоют єсїмдїктєрїнє дагы, талап жогору болуп турат. Андыктан беденин їрєнїнїн бир килосу Сокулук районундагы «КООС» їрєн чарбасында 600 сомдон сатылса, Аламїдїндєгї «Ветка»їрєн чарбасында 300 сомдон сатылууда.Мыйзам чегинде ыктыярдуу тїрдє єздєрї коюшат. Эспарценттин баасы да ар кандай: Аламїдїн районундагы «Адигине» їрєн чарбасы 100 сомдон, Ысык-Кєлдє да бар, Тїп районундагы «Элдияр» їрєн чарбасы 130 сомдон сатып жатышат.

Кызылчанын їрєнї менен акыркы жылдары Кайыўды –Кант заводу алектенип келет. Алар дыйкандарга Германиядан, Франциядан алынып келинген тїшїмдїїлїгї єтє жогору болгон гибрид їрєндєрдї келишим менен таратып беришет, кайра кїздє єздєрї тїшїмдї єткєрїп алышат. Дыйкандар менен тїз байланышта иш жїргїзїп жатышат.

- Соўку жылдары дыйкандардын кызыгуусун арттырып, эгїїгє куштарланткан тєє буурчак болуп калды. Тєє буурчактын їрєнї кандай тарап жатат?

- Тєє буурчак кєбїнчє Талас єрєєнїндє айдалып келет. Єндїрїлгєн тєє буурчактын кєлємї 50 миў-100 миў тоннага чукул болууда. Чындыгында, Талас жергесинде бул єсїмдїк монокультурага айланып калды. Жыл сайын бир жерге єстїрїлє бергендиктен, тєє буурчактын ар кандай илдеттери чыгат, алар кайра ошол жерден єсїмдїккє жугат. Тєє буурчактын тїспєлї єзгєрїп, сапаты тємєндєп, товардык тїрї начарлап, майдаланып бара жатканы чындык. Їрєнїнїн да, сапаты жоголуп бара жатат.

Айыл чарба жана мелиорация министрлиги тарабынан быйыл дыйкандарга тєє буурчактан башка єсїмдїктєрдї беде, эспарцет, жїгєрї єстїргїлє, деп сунуштарды берип жатат.

- Тєє буурчактын їрєнїн жаўылоого болобу мїмкїнчїлїк барбы?

- Їрєндї алмаштыруу боюнча бизде кыйынчылык бар. Атайын тєє буурчактын їрєнїн камдаган чарба жок. Бизде тєє буурчактын бардык эле ылгамы (сорту, тиби) эмес, «лопатка» деген ылгамы айдалат. Мындай ылгам эч жерде жок экен. Андай ылгамдагы тєє буурчакты Тїркиядан алып келиш керек экен. Испания, Франциядан, Тїркиядан тєє буурчактын беш-алты тїрїн алып келип, биздеги атайын мамлекеттик борбордон сунуштаганы менен биздеги лопаткадай болбой жатат. Бул їчїн атайын илимий иштерди жїргїзїп, селекциялык иштерди жасап кєрїшї керек. Ошондо элдин каалоосундагыдай лопаткага жакын ылгамдын чыгышы мїмкїн. Илимий иштер жїргїзїлсє, элге пайдасы тийиши керек. Їрєнчїлїк чарбалар тїзїлїшї керек. Биз кєп аракет жасап, Тїркиядан сурап жатабыз, Мамлекеттик їрєн борбору сїйлєшїїлєрдї жїргїзїп жатат, азырынча колго илингени болбой турат.

- Мына Евро биримдикке кирип жатабыз, дыйкандардын єстїргєн жашылчаларын экспорттоого кеўири жол ачылат, деген чоў кубаныч болуп турат, жашылчалардын їрєнї менен камсыздоо кандай жолго коюлган?

- Ооба, жашылчанын пайдасы арбын, жана тїшїмї мол болуп дыйкандардын эмгектерин актап турары анык. Тилекке каршы, биздин республикада жашылчалардын їрєнїн даярдап, сатыкка чыгаруучу атайын чарба жок. Жашылчанын їрєндєрїн ар кандай долбоорлор менен жеке ишкерлер тартып келїїдє. Єзгєчє Голландиянын, Германиянын жашылча їрєндєрї биздин дыйкандарга ийгиликтерди алып келип жатат. Алардын тїшїмї мол, жана даамдуулугу артык болгондуктан, дыйкандарыбыз ошол їрєндєрдї алууга аракет кылышат. Ачыгын айтканда, жашылча єстїрїїгє кызыкдар дыйкандар єз аракеттери менен иш жїргїзїп келет.

Дыйкандарыбызга кайсы жерде кандай їрєндєр бар экендигин ай сайын тактап, толук маалымат берип турган Айыл чарба жана мелиорация министрлигинин сайтын ачып, карап турсаўыздар демекчибиз. www.agroprod@agroprod.kg/ Ошондой эле їрєндєр боюнча маалымат алууга министрликтеги їрєнчїлїк боюнча бєлїмдїн башчысы Абдыразаков Адылжан Кадыркуловичке дагы кайрылсаўыздар болот.

Телефондук байланыш:

0702 90-27-05, 62-35-97.

Маектешкен Нуржамал Курманкулова

Бир гана сайтта катталгандар пикирлерин жаза алат. Эгер катталган болсоңуз, анда аккаунтуңузга кириңиз.
катталгандар гана колдонуучулар "ЖМКларга даттанууларды териштирүү комиссиясына" арыздана алат. Эгер сиздин аккаунтуңуз бар болсо, анда кириңиз.

Азырынча бир да пикир жок...