Latest articles

ХХ кылымдагы Кыргыз мамлекеттүүлүгүнүн алгачкы тепкичи

Кыргыздар жөнүндөгү алгачкы маалымат биздин эрага чейинки 201-жылга таандык. Ал кытай жазма эстеликтеринде сакталган. Байыркы түрк жазма эстеликтери, VI-IХ кылымдардагы Орхон-Енисей жазуулары да байыркы кыргыздар тууралуу кабар берет, бул жазуулардын бир катары кыргыздардын ата-бабаларына таандык экенин тарыхчылар далилдейт.

Кыргыз Ажосу 840-жылы өзүн хан деп жарыялап, уйгур ханына мындай кабар жөнөтөт: “Сенин күнүң бүттү. Мен жакында сенин Алтын ордоңду аламын, астына атымды байлаймын, үстүнө туумду илемин. Мени менен тиреше алчу болсоң тез келгин, болбосо, тезиээк жоголгун!”. Уйгур бектеринин бири Күйлүг-Бага кыргыздарды жардамга чакырып, алардын жардамы менен уйгурлардын борбору Каракорумду алат. Ошентип, алар кыргыз ханынын бийлигин моюнга алат. Бул учур белгилүү окумуштуу Бартольд “Улуу кыргыз державасы (каганаты)” деп атаган мезгил эле.

Андан бери далай кылымдар өтүп, далай суулар акты… Бүткүл Союздук Борбордук Аткаруу Комитети Кара-Кыргыз автономиялуу облусунун уюшулгандыгы жөнүндө 1924-жылдын 14-октябрында токтом кабыл алган. Ошого байланыштуу, 2014-жылы 14-октябрда КРнын Президенти Алмазбек Атамбаев мамлекеттик “Ала-Арча” резиденциясында Кара-Кыргыз автономиялуу облусунун түзүлгөндүгүнүн 90 жылдыгына карата тарых илимин өнүктүрүү боюнча комиссия мүчөлөрүнүн жолугушуусун өткөргөн. Өлкө башчынын айтымында, элибиздин бай тарыхындагы өнүгүү этаптары жакшы чагылдырылбаган учурлар бар. Мисалы, байыркы кылымдардагы кыргыздардын тарыхы жана орто кылымдардагы мезгил, кыргыз каганатынын кулашы жеткиликтүү изилденген эмес. Ошондуктан Президент тарых боюнча окуу китептеринде тарыхый окуяларга бирдиктүү түшүнүк жана баа жок экендигине токтолуп, мамлекеттик архивдердеги документтерди электрондук форматка өткөрүү боюнча комиссиянын сунуштарын колдогон.

Эмесе, кайрадан тарыхка үңүлөлү. 1921-жылы большевиктик партиянын Х съездинде улут маселеси көтөрүлүп, СССРдин курамындагы элдердин улуттук турмуштук шарттарына дал келгендей мамлекетти куруп, бекемдеп, өнүктүрүү, жергиликтүү элдердин коомдук-саясий турмушунда, административдик башкаруу системасында, чарбалык органдарда иш кагаздарын эне тилинде жүргүзүү, жергиликтүү кадрларды өстүрүү маселелери каралган. 1922-жылы 25-мартта Түркстан КП (б)нын БКсы Жети-Суу областын райондоштуруу жөнүндө Токтом чыгарат. Ал боюнча, Пржевальск, Нарын, Пишпек, Аулия-Ата уездинин тоолуу бөлүктөрүн камтыган Түркстан Республикасынын курамындагы Тоолуу облусу түзүлгөн. Бирок, буга каршы чыгышкандар болгон.

1923-жылы СССРде улуттук автономияларды түзүү жана улуттардын тең укуктуулугу боюнча маселелер кайра каралып, анын негизинде, Түркстан АССРинин курамындагы кыргыз элине автономиялуу облус статусун берип, мурункудай Түркстандын эмес, РСФСРдин курамындагы Кара-Кыргыз автономиялуу облусу болуп түзүлүшү керектиги тууралуу маселелер көтөрүлө баштаган.

1924-жылдын 14-октябрында Советтердин Бүткүл союздук Борбордук Аткаруу Комитетинин 2-сессиясынын улуттук чек араларды бөлүштүрүү жана РСФСРдин курамында Кара-Кыргыз автономиялуу облусун түзүү жөнүндө токтому бекитилет. 18-октябрда РКП БКнын саясий бюросунун чечимине ылайык Кыргыз обкомунун уюштуруу партиялык бюросу түзүлөт. Ноябрда Кыргыз облустук партиялык уюмунун бюросу: Ж.Абдрахмановду экинчи катчылыкка, И.Айдарбековду Ревкомдун төрагалыгына дайындайт. Бирок, мында пикир келишпестиктер чыгып, облустук аткаруу комитетинин төрагасы болуп Кыргызстанда Совет бийлигин орнотууга активдүү катышкан Абдыкадыр Орозбеков шайланат.

Тарых өчпөйт. Баса белгилей кетчү нерсе, Совет доорунун алгачкы жылдарында өзүнүн улуттук мамлекеттүүлүгүнө жетишкени дал ушул датага байланыштуу. ХХ кылымдагы Кыргыз мамлекеттүүлүгүнүн алгачкы тепкичи – Кара-Кыргыз автономиялуу облусу болуп түзүлгөнү. Мекенчил ар бир атуул бул саясий окуяны өз жадынан чыгарбашы зарыл. 1925-жылдын 15-январында Кара-Кыргыз автономиялуу облусунун түзүлгөндүгү жөнүндөгү Декларацияны кабыл алышып жана 16-январь – Кара-Кыргыз автономиялуу облусунун түзүлгөнүн майрамдоо күнү деп жарыяланган.

1925-жылы расмий аталыштан “Кара” деген сөз алынып салынган. “Кара” деген сөз – калың, көп дегенди билдирет. Кыргыздар байыркы доордо көп болгондугу үчүн бүгүнкү күнгө чейин жетсе керек деп ойлойм. Албетте, бүгүнкү күнгө оңой-олтоң эле жеткен эмес. Өзүлөрүн сактап калыш үчүн миңдеген чабуулдарга катышып кырылган, жеңиштерге жетишкен. Ошентип, Кара-Кыргыз автономиялуу облусу РСФСРдин курамында болуп түзүлгөндүгү тактикалык жактан туура чечим болгон, себеби ал акыры Кыргыз АССРине (1926), жана СССРдин курамында Орусия, Казакстан ж.б.менен тең ата укукта болгон Кыргыз ССРине (1936) айланган.

Мына, андан бери туура 90 жыл өтүптүр. Тарых барагы менен санаганда, бул – мезгилдин бир бүктөмү. Бир кылымга жуук мезгилде кыргыз элинин башынан эчендеген тарыхый окуялар өтүп, дагы бир тепкичке көтөрүлүп, күнкорсуз мамлекетке айландык. Улуу кыргыз каганатынан тартып бүгүнкү күнгө чейинки кыргыз эли өйдө-төмөн экчелип, антсе да Кыргыз деген улуу атын жоготпой, башка элдер менен теңата болуп келет. Бай тарыхыбызга дагы бир ирет үңүлүп, актай калган тарых барактарын тапсак, балким, кыргыздын дагы көптөгөн азап-тозоктору, жеңиш-кубанычтары ачыкка чыкмак. Президентибиздин сөзү ушу тууралуу болуп жаткан жокпу…

Карбалас БАКИРОВ

Original url : erkintoo.kg

Only registered users can post comments. If you have account, please signin here.
Only registered users can post complaints. If you have account, please signin here.

No comments so far...